Μια προσπάθεια για «ξεκαθάρισμα», ώστε να μπορεί ο ερασιτέχνης να χρησιμοποιεί τους δρόμους σε συγκερασμένα όργανα.

Ας ξαναδούμε τους μουσικούς δρόμους

Το θέμα «δρόμοι» της παραδοσιακής και λαϊκής μας μουσικής είναι πολύ ενδιαφέρον, αλλά απέραντο και συγκεχυμένο. Έχουν γραφτεί πολλά και όσο περισσότερα γράφονται τόσο η σύγχυση αυξάνει και το θέμα μπερδεύεται, αντί να ξεκαθαρίσει.

Θα άξιζε λοιπόν μια προσπάθεια για ξεκαθάρισμα του ετερόκλητου υλικού. Ώστε, χωρίς θεωρητικές μεγαλοστομίες και απεραντολογίες, χωρίς αμφιβολίες και διχογνωμίες, να μπορεί ο απλός ενδιαφερόμενος ερασιτέχνης να μάθει και να χρησιμοποιεί τους δρόμους σε συγκερασμένα μουσικά όργανα (πιάνο, ακορντεόν, αρμόνιο, κιθάρα, μπουζούκι κλπ).

Πώς δημιουργήθηκε η σύγχυση

Η σύγχυση δημιουργήθηκε από διάφορους παράγοντες, όπως:

- Η έλλειψη ενιαίου θεωρητικού υπόβαθρου.

- Η χρησιμοποίηση διαφορετικών εμπειρικών ονομάτων από διάφορους πρακτικούς οργανοπαίχτες και η άκριτη αναπαραγωγή τους στο διαδίκτυο.

- Η προσπάθεια να υπαχθούν οι δρόμοι στη διεθνή (Δυτικοευρωπαική) ονοματολογία των μουσικών κλιμάκων.

- Η τυχόν διαφορετική ονομασία του αντίστοιχου μακαμ.

Οι κλίμακες της Δυτικής μουσικής

Η μουσική μας παιδεία ήταν πάντα μονομερώς προσηλωμένη στη Δυτική Ευρωπαϊκή μουσική και ειδικότερα την Κλασσική, αγνοώντας ή και υποτιμώντας την εθνική και παραδοσιακή μας μουσική.

Όταν κάποτε ρώτηθηκε ένας Άραβας μουσικός τί εννοούν αυτοί με τον όρο «κλασσική» μουσική, μου μίλησε για την αρχαία ελληνική μουσική θεωρία!

Η αρχαία Ελλάδα είναι η «πατρίδα» και της Δυτικής Ευρωπαϊκής μουσικής, η οποία πέρασε από το αρχαίο ελληνικό σύστημα τρόπων στους «εκκλησιαστικούς τρόπους», αλλά με μπέρδεμα των ονομάτων τους. Ονομάζοντας πχ. τον δώριο τρόπο φρύγιο και αντιστρόφως κλπ. Για να καταλήξει τελικά σε 2 μόνο τρόπους, τον μείζονα και τον ελάσσονα, απορρίπτοντας όλους τους άλλους.. Τους οποίους «παρέλαβε» με τα μπερδεμένα ονόματα dorian, frygian κλπ. η μοντέρνα μουσική και η τζαζ.

Οι κλίμακες της Δυτικής μουσικής είναι ονομαστικά πολλές, βασίζονται όμως σ αυτούς τους δύο μόνο τρόπους, που αποτέλεσαν το «τονικό» της σύστημα, με το οποίο γράφτηκαν τα μεγάλα αιώνια αριστουργήματα της μουσικής.

Οι «δρόμοι»

Όμως η ελληνική παραδοσιακή και λαϊκή μουσική (δημοτικό, ρεμπέτικο, λαϊκό, «έντεχνο») χρησιμοποιεί πολλούς τρόπους σχηματισμού συγκερασμένων κλιμάκων. Που δεν διδάσκονται στα Ωδεία σαν μέρος της προγραμματισμένης γενικής μουσικής εκπαίδευσης.

Οι τρόποι αυτοί ονομάζονται «δρόμοι».

Η λέξη «δρόμος» σχετίζεται με τη διαδρομή των δακτύλων του οργανοπαίκτη στα τάστα του συγκερασμένου οργάνου (πχ. μπουζούκι).

Άλλο δρόμος και άλλο κλίμακα.

Ο δρόμος δεν ταυτίζεται με την κλίμακα, αλλά με τον χαρακτήρα και τον τύπο (τρόπο) σχηματισμού της. Τη χαρακτηριστική σειρά των διαστημάτων -τόνος (Τ) , ημιτόνιο (Η) ή τριημιτόνιο (3 Η) ανάμεσα στις διαδοχικές νότες – βαθμίδες (Ι- VIII). Είναι ανεξάρτητος του τονικού ύψους. Π.χ. ο δρόμος χιτζάζ μπορεί να δώσει κλίμακα Re χιτζαζ, Μi χιτζαζ κλπ., ανάλογα με το τονικό ύψος (τόνο).

Τα ονόματα των δρόμων

Οι περισσότεροι έχουν το όνομα του αντίστοιχου μακάμ, πχ ουσάκ, χιτζαζ κλπ. Άλλοι έχουν ονόματα από τους τρόπους της Δυτικής μουσικής (ματζόρε, αρμονικό μινόρε). Άλλοι από περιοχές της Ελλάδας (Πειραιώτικος) ή από τίτλους τραγουδιών (Ταμπαχανιώτικος).

Αν και πολλές ονομασίες τους έχουν αραβική ή και τουρκική προέλευση, οι δρόμοι σχετίζονται με τους «ήχους» της Βυζαντινής μουσικής, που αποτελούν συνέχεια των «τρόπων» της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Έχουν σχέση με τα αραβοπερσικά μακάμ (μακάμια ή μακαμάτ), αλλά δεν ταυτίζονται με αυτά. Τα μακάμ είναι πολύ περισσότερα και δεν αντιστοιχούν απόλυτα με τους δρόμους που φέρουν το ίδιο όνομα. Αντιστοιχούν και αυτά με Βυζαντινούς ήχους, αν και υπάρχουν ήχοι που δεν έχουν αντίστοιχο μακάμ (πχ. ο ήχος Άγια ή Νενανώ, τον οποίο ακολουθεί το χασάπικο Πολίτικο «Έμορφη γλυκειά πολίτισσά μου»).

Χρήσιμα γενικά συμπεράσματα και παρατηρήσεις

- Οι δρόμοι που εξετάζονται εδώ είναι προσαρμοσμένοι σε συγκερασμένα όργανα, με μικρότερο διάστημα το ημιτόνιο (πχ. πιάνο, ακορντεόν, αρμόνιο, μπουζούκι, κιθάρα).

- Όλοι οι δρόμοι δεν είναι το ίδιο συχνοί. Οι συχνότεροι είναι οι μισοί περίπου. Τα περισσότερα αριστουργήματα του ρεμπέτικου και τα περισσότερα δημοτικά και λαϊκά τραγούδια βασίζονται σε πολύ λίγους, συχνούς δρόμους, οι οποίοι πρέπει γιαυτό να έχουν προτεραιότητα στη μελέτη.

- Η ελληνική παραδοσιακή μουσική μπορεί να μοιάζει με την τουρκική, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχει «τουρκική προέλευση». Οι Έλληνες είχαν δημιουργήσει υψηλό μουσικό πολιτισμό στη Μικρά Ασία πολύ πριν έλθουν εκεί οι Τούρκοι.

- Η αραβοπερσική και τουρκική μουσική χρησιμοποιούν ασυγκέραστα όργανα (ούτι, βιολί, σάζι κλπ) και μακαμ με μικρομόρια και όχι συγκερασμένα, όπως είναι οι δρόμοι του μπουζουκιού.

- Η Δυτική μουσική υστερεί σε πλούτο κλιμάκων και ρυθμών σε σχέση με την παραδοσιακή μας μουσική.

- Είναι λάθος να πιστεύεται ότι κάθε επιρροή από ξένα στοιχεία είναι απορριπτέα και καταδικαστέα.

Οι δρόμοι, με αλφαβητική σειρά

Το (εμπειρικό) καθιερωμένο όνομα κάθε δρόμου, η σχετική συχνότητά του, ο αντίστοιχος συγγενικός ήχος της Βυζαντινής μουσικής, οι βαθμίδες, τα διαστήματα μεταξύ βαθμίδων (χαρακτηριστικός τύπος σχηματισμού της κλίμακας), οι συχνότερες συγχορδίες και παραδείγματα τραγουδιών.

Σε όλους τους δρόμους χρησιμοποιήθηκε εδώ σαν παράδειγμα ο τόνος Re (D). Μπορεί όμως να χρησιμοποιηθεί οποιοσδήποτε άλλος τόνος, αρκεί να ακολουθείται ο ίδιος δρόμος, η ίδια χαρακτηριστική σειρά διαστημάτων.

Πηγή: Ιωαννίδης Αχιλλέας